Karla Pollman
St. Augustine the Algerian
Uitgeverij Göttingen: Ruprecht, 2007;
(herdruk). (Beihefte zum Göttinger)
Forum für Altertumswissenschaft; 12).
isbn 978 38 9744 2092
Prof. Karla Pollmann is de hoofdredacteur van het digitale project After Augustine en de in september 2013 verschenen Oxford Guide of the Historical Reception of Augustine (OGHRA), een uitstekende, maar kostbare driedelige encyclopedie die je natuurlijk in onze bibliotheek kunt raadplegen.
Ook uitstekend, maar betaalbaar is dit essay, haar inaugurele rede, gehouden aan de St Andrews University in Schotland in 2002. Het behandelt op een bescheiden manier wat de denker Augustinus heeft betekend en nog steeds kan betekenen voor onze maatschappij.
De toevoeging ‘the Algerian’ is geen historische realiteit, maar wel een uitdagende uitspraak inzake de invloed van een historische figuur tot in onze tijd. Augustinus is immers de brug geworden die continenten en culturen met elkaar verbindt. De titel refereert ook aan de Augustinusconferentie die in april 2001 in Algerije gehouden kon worden en die context klinkt door in Pollmanns essay. Haar conclusie is dan ook dat de invloed van Augustinus wordt bepaald door de maatschappij waarin je leeft.
Eerst schetst ze in grote lijnen Augustinus’ komaf en zijn omgeving, dan de kerk in Hippo, zowel het gebouw als de gemeenschap. Gezien de doelgroep van Open Vensters, wil ik hier het tweede deel van haar essay doorgeven, de ‘Five characteristics of Augustine’s Work‘ (p. 28-36).
De eerste karakteristiek is zijn opleiding en beroep als orator en rhetor. Hij beheerst de kunst van het argumenteren en blijft dit in al zijn werken doen. Veel werk is gericht tegen opponenten en is dus polemisch van aard. Later zouden veel argumentaties uit hun polemische context worden gehaald en als ‘dogma’s’ worden geclaimd, wat uiteraard niet kan. Bovendien weet hij ook emotioneel te overtuigen, wat een novum in de wereldliteratuur opleverde, de Confessiones.
Als tweede benadrukt Pollmann dat Augustinus geen traditionele geleerde was maar meer een onderzoeker. Hij gaat door voor de bedenker van de autobiografie, maar is ook de schepper van De civitate Dei– Over de stad van God, een soort filosofie van de geschiedenis. Hij is bovenal onderzoeker van begrippen als de Drie-eenheid, Gods genade, erfzonde. En in zijn preken leren we hem kennen als een creatieve en rijk associërende commentator van de Bijbel.
Een derde karakteristiek dat hem tot een genie en grote persoonlijkheid maakt, is zijn geslaagde combinatie van humor en het verhevene. Karla Pollmann illustreert dit met het beroemd geworden citaat: ‘Geef mij kuisheid en onthouding, maar nu nog niet’ (Conf, 8,17). Je kunt ook denken aan het gebruik van humor in sermo 53 waarmee Augustinus duidelijk maakt dat wij Gods gestalte niet moeten meten. Met een kwinkslag komt hij tot de redenering “God zit op de hemel en tegelijk meet Hij de hemel met de palm van zijn hand.”
Een vierde kenmerk is zijn voortdurende onderzoek naar de verhouding tussen geloof en rede en daarmee vooruit te komen. Je mag niet blijven stilstaan. Door jezelf te onderzoeken leer je jezelf kennen en je plaats tegenover God. De psychologie dankt veel aan Augustinus’ beschrijvingen van zijn diepste zelf, zijn innerlijke stem.
Wie zoekt en blijft zoeken wint aan inzicht. Augustinus zelf waarschuwt ons in zijn Nabeschouwingen dat zijn gedachten niet als een systematisch en statisch geheel gezien moeten worden; latere generaties kunnen beter inzicht hebben. (Retractationes. inleiding).
Een kenmerk dat vaak wordt ondergewaardeerd in de receptie van Augustinus’ werk. ‘Finally, as a thinker, Augustine often wanted to have the cake and eat it’. Augustinus hechtte veel belang aan vorming en scholing. Hij erkende dat alles wat je moet weten in de Bijbel staat, dat alle geleerdheid niet meer waarde heeft dan de goede daden die eruit voortkomen; dat al onze kennis in het niet zal verdwijnen zodra we de echte wijsheid zien, Christus zelf. Toch heeft hij zich bovenmate ingespannen om zijn clerici en de toehoorders te onderrichten, hun vragen te beantwoorden, kennis en strategieën te delen.
Met zijn eigen bibliotheek, scriptorium, zijn catalogus van publicaties heeft hij al bij zijn leven voor verspreiding zorg gedragen.
Augustinus staat voor cultuuruitwisseling en meningsvorming. Hij is enerzijds de klassiek geschoolde retor die door en door vertrouwd is met het Grieks-Romeinse gedachtegoed, anderzijds de onderzoeker van filosofische visies en stromingen, christelijke begrippen in wording en daarmee de commentator en archivaris die zijn eigen eeuw overstijgt. Daarvoor is wel een democratische samenleving nodig.
Voor recensie in Open Vensters nr. 54: OV54 2014